Peters actuele website is
tetterettet.net




archief titels & intro's
 
reportages
interviews
artikelen
recensies
radioprogramma's
flyers, affiches
 
texts in English reportages
interviews
articles
 

mail naar Peter  
cv, werk, et cetera
 

 

 

Leentjebuuruitzending beluisteren

08/03/2011

Iannis Xenakis - Oresteia op zijn Japans

Iannis Xenakisradioprogramma

De Griekse componist Iannis Xenakis, die tevens een begenadigd architect was, staat bekend om de mathematische precisie waarmee hij zijn stukken componeerde. Slagwerkers roemen hem om zijn uitbundige en virtuoze slagwerkpartijen, waarmee hij het ondergeschoven kindje van de westerse orkestmuziek, het slagwerkarsenaal, een rol van betekenis gaf. 'Ik ben erg onder de indruk van het drummen in India, dat is volgens mij een van de belangrijkste percussietradities', zei hij eens in een radiointerview. Ook bewonderde hij de Japanse en Afrikaanse percussie.

Dat was voor de interviewer geen reden om door te vragen - als westerse componisten van naam en faam zich serieus in niet-westerse muzieksoorten verdiepen, wordt dat in een programmatoelichting, platenhoestekst of interview steevast afgedaan met een zijdelingse opmerking, een minuscule verwijzing of een voetnoot; alsof het er nauwelijk toe doet.

Xenakis reisde herhaaldelijk naar Japan, voor het eerst in 1961. Hij hield er een levenslange fascinatie aan over voor de muziek van het Japanse muziekdrama noh, dat hij beschreef als een subliem artistiek fenomeen. Composities als Theraps voor contrabas, Oriënt-Occident voor viersporen taperecorder en Hibiki Hana Ma voor twaalfsporen taperecorder, waren zonder Xenakis’ bewondering voor, en kennis van Japanse muziek nooit tot stand gekomen. Hetzelfde geldt voor zijn Oresteïa uit 1966, op basis van de gelijknamige trilogie van de Griekse schrijver Aischylos uit 458 voor Christus. Een tragedie, zoveel is duidelijk.

Legerleider Agamemnon offert zijn dochter Ifigeneia in ruil voor steun van de goden bij zijn veldtocht tegen Troje. Agamemnon wint de oorlog, maar na terugkomt doodt zijn eigen vrouw Klytaimnestra hem uit wraak voor het offeren van hun dochter. Op zijn beurt vermoordt Orestes, de zoon van Agamemnon en Klytaimnestra, zijn moeder. De wijze godin Pallas Athene besluit uiteindelijk Orestes hiervoor niet te straffen, en vrede daalt neer.

Vooral in het eerst deel van Oresteia, als na ongeveer tien minuten Kassandra aan het woord komt, is de Japanse invloed zonneklaar. Maar niet alleen dan. Luister naar de dramatische glissandi, de snerpende piccolo, de puntige percussie in Xenakis' monumentale Oresteïa. De delen zijn: Agamemnon, over de wraak van Klytaimnestra op Agamemnon; Les Choéphores, over de moord van Orestes op zijn moeder; en Les Euménides, over het milde oordeel van Pallas Athene. De opname is uit 1987.

Het Japanse noh-theater dat Xenakis zo boeide, is een kunst van minimale middelen. Maximaal drie trommels, een fluit en een achtkoppig koor vormen het begeleidingsensemble. De kleine gebaren van de hoofdrolspeler, zijn gestileerde dansbewegingen en zijn afgepaste zang vragen van het publiek een rijk inbeeldingsvermogen. Want een lichte neiging van zijn masker verbeeldt een glimlach, als hij zijn hand optilt weent hij, en met vijf glijdende passen steekt hij een bergpad over. Of een oceaan. Waar sublieme schoonheid het doel is, is realisme al snel banaal.

Er klinken sterke en zachte liederen, de eerste gezongen met een fors en onregelmatig vibrato, flinke intervallen en staccato lettergrepen. In de zachte stijl luidt een glissando iedere toon in, de toonomvang van de melodie is klein en de woorden klinken in een onafgebroken, vloeiende stroom. Twee trommels leggen in een onregelmatig ritme accenten onder de tekst, aangevuld met kreten van de musici. Een fluitmelodie vlindert vrij boven de zang, de sfeerschildering door middel van delicate veranderingen in de intonatie is belangrijker dan de relatie tot de gezongen melodie.

Geen wonder dat Xenakis in de gestileerde muziektheaterkunst van de Japanners mogelijkheden zag om de oude Griekse tragedieën nieuw leven in te blazen.

Leentjebuur is een maandelijks programma van Peter van Amstel.

1. traditioneel. Nogaku - Japanese Traditional Music - Oshirabe (1990). 02:01
Nakatani Akira, Kakihara Tetsuo, Miyamasu Junzo, Miyamasu Shin-ichiro, Kodera Sashichi
King Record KICH 2002

Iannis Xenakis. Oresteïa
2. Agamemnon (1987). 09:44
3. Kassandra (1987). 13:47
4. Agamemnon (1987). 04:50
5. Les Choéphores (1987). 11:44
6. Les Eumenides (1987). 09:17
Opgenomen tijdens het Festival Musica Strasbourg in 1987. Het koor van het Département Musical de l'Université de Strasbourg, het kinderkoor Maîtrise de Colmar en het Ensemble Vocal d'Anjou stonden onder leiding van Robert Weddel. Dominique Debart leidde het Ensemble Instrumental de Basse-Normandie.
Harmonia Mundi - Salabert Actuels SCD8906

7. traditioneel. Nogaku - Japanese Traditional Music - Shishi (1990). 02:13
Nakatani Akira, Kakihara Tetsuo, Miyamasu Junzo, Miyamasu Shin-ichiro, Kodera Sashichi
King Record KICH 2002

© Peter van Amstel - 2011