Peters actuele website is
tetterettet.net




archief titels & intro's
 
reportages
interviews
artikelen
recensies
radioprogramma's
flyers, affiches
 
texts in English reportages
interviews
articles
 

mail naar Peter  
cv, werk, et cetera
 

 

 

Bram Stadhouders & Nederlands Kamerkoor

01/12/2013

De improvisator componeert

Bram StadhoudersMet zijn kloeke, bijna van A tot Z in noten uitgeschreven compositie Henosis voor jazzensemble en kamerkoor verraste Bram Stadhouders tijdens het openingsconcert van North Sea Jazz in 2012 vriend en vijand. Het werk is nu uit op cd en is komend seizoen op diverse podia te horen. Toen begin augustus de cd met zijn stoere en veelgeprezen compositie Henosisbij Challenge Records klaar lag voor distributie, zette componist Bram Stadhouders een filmpje op YouTube waarin hij breekbare muziek van Johann Sebastian Bach speelt. Op piano.

Adagio, langzaam en gedragen, dat is Bachs voorschrift hier. Wat goed uitkomt, want Stadhouders’ vingervlugheid en volkomen speelgemak betreffen de gitaar. Toen hij, zoon van twee muziekdocenten, zes jaar oud was, koos Bram niet voor moeders piano maar voor vaders gitaar. ‘Het had net zo goed andersom kunnen zijn’, zegt hij met een zachte glimlach, ‘het maakte mij niet veel uit.’

Willekeur of niet, Bram Stadhouders ontpopte zich als natuurtalent op de gitaar en, eenmaal flink gevorderd, ontdekte hij daarnaast de laptop als klankbron en effectgenerator. Bijna alle muziek die hij speelt, bedenkt hij zelf. ‘De natuur is mijn inspiratie’, zegt Stadhouders, en inderdaad, veel van zijn stukken zijn geïmproviseerde soundscapes, warmbloedige sfeerschilderingen. Als hij andermans muziek speelt, buiten de schijnwerpers van concertzalen, jazzclubs en festivals, is dat niet zelden die van Bach, de oude meester van melodie en variatie, van harmonie en contrapunt. Goed voor de vingers. Maar ook omdat het muziek is waarover goed is nagedacht, over iedere neergeschreven noot, die pas wordt uitgevoerd als alles perfect in orde is. Meer in die richting werken, dat wil improvisator Bram Stadhouders inmiddels ook.

Tilburg en de buitenwereld
Tilburg is zijn stad. Bram werd er in 1987 geboren, ging er naar school, leerde er gitaarspelen van zijn vader, speelde er van jongs af aan op jazzpodium Paradox, in café De Voortuin, op wereldmziekfestival Mundial en het experimentele kunsten-festival Incubate. Hij woont er in een onopvallende buitenwijk in een huis met een ruime benedenverdieping. Gitaren in de hoeken, een elektronische piano tegen de muur, op de eettafel zijn laptop. ‘Dat is eigenlijk alles wat ik nodig heb’, zegt Bram, ‘veel van mijn ideeën ontstaan hier, in de huiskamer’.

Free jazz is misschien de beste typering van zijn muziek, vrije improvisatie, maar dan wel afgezet tegen weelderige klankvelden uit de laptop. Al dan niet aangevuld met percussie door (vaak) Onno Govaert of (soms) een andere vindingrijke drummer, en eventueel gecombineerd met keyboard, stem en blazers. Heel wat van zijn muziek bracht hij uit op cd - vanaf 2004 verschenen er een stuk of tien, vaak op zijn eigen label Brammetje. En op YouTube speelt hij als behendig klassiek gitarist de muziek van Bach.

In Brams brein waart om te beginnen de Amerikaanse gitaarheld Pat Metheny rond, de man van stuwende, extroverte bandmuziek à la Zawinul. ‘Mijn vader zette een keer Metheny’s video More Travels op met het nummer Have You Heard. Ik was vijftien en vond dat helemaal geweldig, ineens snapte ik hoe jazz in elkaar zat.’ Al luisterend naar de Concertzender ontdekt hij altijd weer onverwachte nieuwe klanken, ‘laatst nog Hawaiïaanse muziek’, en meespelend in het World Orchestra van de Poolse saxofonist Grzech Piotrowsk zat hij tussen de wonderlijkste musici van wereldniveau. Op eigen initiatief trad hij op met de explosieve Amerikaanse jazzdrummer Jim Black en de geheimzinnige Noorse stemkunstenares Sidsel Endresen. Hij toerde langs toonaangevende podia en festivals, eerst in Nederland, daarna in Noorwegen en Polen, Duitsland en de Verenigde Staten. Maar van die weelde aan indrukken hoor je maar zelden iets direct herkenbaars terug in zijn muziek.

Een berg, een bloemenwei
Nu goed, vroeger wat meer dan nu. Op zijn cd Improvisations in Holland uit 2004 duiken een Indiase tabla, een kinderspeelgoedpianootje en een citaat uit het Bourrée van Bach op. Op zijn eerste solo-cd, Glasba uit 2007, klinkt in Videruntnaar middeleeuws voorbeeld een basismelodie op de synthesizer, geïmiteerd en versierd op de hoge gitaarsnaren. En nu en dan speelt Stadhouders min of meer traceerbare vingervlugge jazzy, poppy of barokke rifjes. Maar meestal zitten vormen en technieken, jazz- en rockstijlen, impressies uit de wereldmuziek verstopt in geïmproviseerde sferische klanklandschappen, opgetrokken uit bewerkte en pure gitaarklanken, uit samples van onweer en regengeruis, van zingende vogels en mensenstemmen. En, niet te vergeten, de al even sfeervolle bijdragen van zijn medemuzikanten. Geen ritme vaak, zelden een herkenbare puls, geen harmonische ontwikkeling, nauwelijks klip-en-klare melodieën. Bram Stadhouders creëert sfeer.

‘Vooraf met elkaar inspelen hoeft ook niet per se’, legt hij zijn manier van werken uit. ‘Als ik zelf maar goed in mijn hoofd heb wat ik wil, dan volgen de anderen vanzelf. WeI kies ik natuurlijk mensen van wie ik voel dat zij bij me passen.’ Zoals drummer Onno Govaert en, in de jaren 2008-2010, de muzikanten van zijn zespersoons formatie Korps. ‘Voor Korps zette ik hooguit wat minimale dingen op papier, een paar melodielijnen misschien, meer niet. De toonsoort, en soms een basisstructuur. En voor de drummer eigenlijk niks, die deed ik gewoon wat voor. Boven het stuk schreef ik welke sfeer ik wilde oproepen: denk aan een berg, een bloemenwei, een kabbelende rivier. Of ik liet de band op elke tel een willekeurige noot spelen. Dan kreeg je vanzelf iets moois.’

Ook met Jim Black en Sidsel Endresen stapte Stadhouders onvoorbereid het podium op, tijdens festival Incubate in 2010. ‘Die eerste twee concerten - ik geloof dat ik nog nooit zo sterk in het nu ben geweest, zeg maar. Totaal gefocused, in een soort flow, ik was een soort doorgeefluik van het collectief. Bij andere concerten ben ik er wel eens even niet helemaal bij, maar toen wel. Aan een stuk door. Ook omdat ik moest matchen met hun hoge niveau, daardoor ging ik als vanzelf beter spelen. Die ervaring kan ik nu meenemen naar andere projecten, dat is het mooie, dat ik dat leerde toen, het is alsof er een knop is omgezet. Ja, dat mag je wel een mijlpaal noemen.’

Het Nederland Kamerkoor
Maar collectief navigeren op basis van intuïtie, durf en inlevingsvermogen, daarmee kun je bij het chique Nederlands Kamerkoor niet aankomen. Dus toen het North Sea Jazz Festival Stadhouders vroeg de openingscomposities voor 2012 te schrijven, en Muzieklab Brabant hem adviseerde, als hij dan toch ‘iets met zangers’ wilde doen, het Nederlandse Kamerkoor te benaderen (‘ik dacht zelf aan een studentenkoor ofzo’), was dat wel even wennen.

‘Ik kwam in een totaal ander circuit terecht, in de wereld van de gecomponeerde muziek: op bezoek bij een directeur in een groot kantoor aan het Damrak in Amsterdam. Maar de dirigent bleek een heel leuke, normale man.’ Stadhouders had inmiddels een jaar aan zijn stuk gewerkt, met behulp van keyboard, laptop en gitaar genereerde hij de ideeën die hij uitwerkte en bijschaafde tot bruikbare ensemblemuziek. ‘Ik voelde me niet echt een componist, alles ontstond uit improvisatie. Voor het koor schreef ik als voor een keyboard: klankvelden en bijna nooit echte melodieën. Vooraf wist ik wel ongeveer wanneer ik bepaalde sferen, verschillende emoties of zekere ritmes wilde laten horen, en daarmee begon ik gewoon. Die sferen plaatste ik dan zo in het geheel, dat ze elkaar op een logische manier opvolgen.’

Voor het eerst in zijn carrière presenteerde Stadhouders een volledig uitgeschreven partituur voor acht stemmen aan zijn musici, een professioneel muziekgezelschap dat nog nooit had gewerkt met een improvisatietrio met gitaar en laptops, keyboard en basgitaar: Henosis, een negendelig werk van ruim een uur, de apotheose van tien jaar experimenteren, een verzameling soundscapes met de intensiteit van een vulkaanuitbarsting, een ongeremd expressief klankenfestijn met daverende climaxen, op het bombastische af.

Componist worden
Stadhouders is natuurlijk blij met het meer dan enthousiaste onthaal van Henosisdoor podiumprogrammeurs, pers en publiek, maar vooral met zijn nieuwe aanpak: noten schrijven. ‘Mijn volgende stuk is een duo voor gitaar en zang. Ik speel nog altijd met de laptop en de gitaar om ideeën op te doen, maar ik schrijf nu de gitaarpartij helemaal op. En dan de zanglijnen. Die leid ik ook weer af van improvisaties, maar nu ik werk ik ze veel gedetailleerder uit.’ Hij denkt aan het grondig uitdiepen van samenklanken, aan melodielijnen, aan frisse snelle passages, aan contrapunt. Onlangs ontdekte hij het doorwrochte raffinement in de orkestraties van Michel van der Aa, het breekbare filigrain in de spectrale muziek van Peter Adriaansz, het feilloze spel met elektronica van Yannis Kyriakides. De naam John Adams valt, Messiaen. En Bach. ‘Ik ben aan het onderzoeken hoe ik meer een componist kan worden.’

Peter van Amstel

Concerten Henosis
9 november: November Music Festival, ’s-Hertogenbosch
25 februari 2014: Rasa, Utrecht
27 februari: Plaza Futura, Eindhoven
28 februari: Zeeuwse Concertzaal, Middelburg
1 maart: Paradox, Tilburg
6 april: Wroclaw, Polen
27 april: Muziekgebouw aan ’t IJ, Amsterdam

Discografie
Henosis, Bram Stadhouders & Netherlands Chamber Choir 2013; Challenge)
Bell Time, met Sidsel Endresen en Jim Black (2011; Muzieklab Brabant)
Blad (2010; Beluga Records) Enderra, met Onno Govaert (2008; Brammetje Records)
Glasba, solo-cd (2007; Brammetje) Improvisations in Holland 2004; Brammetje)

© Peter van Amstel - 2013