Peters actuele website is
tetterettet.net




archief titels & intro's
 
reportages
interviews
artikelen
recensies
radioprogramma's
flyers, affiches
 
texts in English reportages
interviews
articles
 

mail naar Peter  
cv, werk, et cetera
 

 

 

Joël Bons

15/11/1998

Het ultieme misverstand

Het Concertgebouw staat een avond lang in het teken van muzikale interactie tussen Oost en West. We luisteren wel naar elkaar maar horen niet hetzelfde. Het Hong Kong Chinese Orchestra lijkt op een symfonieorkest, maar wat hoor je eigenlijk? Een schetterend Turks Janitsarenkorps geeft de opmaat voor een westerse interpretatie van muziek uit het Midden-Oosten. Is Mozarts Turkse mars eigenlijk wel Turks? In de foyers veroorzaken luister- en video-installaties de nodige misverstanden, een Turkse popband besluit de avond. Deze confrontatie met ervaring en verwachting stemt iedere luisteraar tot nadenken over de plaats van culturen ten opzichte van elkaar, over de vraag of muziek nu wel of niet een universele taal is.

Joël Bons is een van de samenstellers van het concertprogramma. Hij is artistiek leider van het Nieuw Ensemble, zijn musici genieten een reputatie als uitvoerders van nieuwe Chinese muziek. Toen Bons tien jaar geleden in Hong Kong was maakte hij daar kennis met het 85-koppige Hong Kong Chinese Orchestra dat tot nu toe nog nooit in Europa te horen was. Bons omschrijft het als ‘een fantastische variant op het Koninklijk Concertgebouw Orkest, een gigantisch, prachtig misverstand.’

Optimale klankbalans
‘De heren waren in mooie blauwe zijden pakken gestoken, de dames droegen een felgele blouse. In plaats van violen, hobo’s en trompetten bespeelden ze erhu’s, pipa’s en maanluiten, allemaal Chinese instrumenten. Er klonken hedendaagse composities en westerse stukken, een beetje kitscherig soms, maar prachtig geïnstrumenteerd. Af en toe proestte ik het uit van het lachen, maar vaak was het waanzinnig mooi. Hun muziek klinkt soms idioot, de ervaring en verwachting van een westerse luisteraar worden volkomen in de war gestuurd.

‘Het grote misverstand is, dat het Hong Kong Chinese Orchestra is gemodelleerd naar het westerse symfonieorkest, zonder dat iemand erover heeft nagedacht dat daar een lange ontstaansgeschiedenis bij hoort. Ons symfonieorkest is van de Mannheimer school tot Wagner geleidelijk aan gegroeid. Langzamerhand nam het volume toe, het toonbereik werd uitgebreid met contrabas en piccolo. Een bepaald aantal eerste violen bleek ideaal voor de optimale klankbalans. Zo ontstond een evenwichtig samengesteld orkest met een uitgebalanceerde boventoonwerking en optimale instrumentatiemogelijkheden voor tonale muziek.

‘De Chinezen hebben daar alleen van buitenaf naar gekeken en gedacht: hé, dat is leuk zo’n groot orkest. Zij besloten tenor- en basversies te bouwen van hun instrumenten. Gedeeltelijk flauwekul natuurlijk, want waarom neem je dan geen contrabas? Het heeft, denk ik, te maken met een vorm van strijdlust, het benadrukken van hun eigen identiteit, met een soort kwajongensachtigheid.

‘Dat leverde niet alleen ongekende klankmogelijkheden op, het aardigste van dit misverstand is dat het regels doorbreekt. Er zijn daar musici aan het werk die met een zekere onbevangenheid spannende, onverwachte dingen doen. Door al die exotische instrumenten klinkt er soms een buitengewoon avantgardistisch geluid. Het orkest speelt ontzettend veel eigentijdse muziek, daarnaast laten ze veel bewerkingen maken. Ook van westerse stukken, die ze in Chinese stijl spelen. Soms krijg je als luisteraar het gevoel dat ze je met een kluitje het riet in sturen, maar het is toch interessant omdat hun opvattingen je aan het denken zetten.’

Kloppend hart
‘Het viel niet mee een goed programma met ze samen te stellen. Er zijn inmiddels een paar van dit soort orkesten in China en die zijn waanzinnig populair. Dus stelde het Hong Kong Chinese Orchestra voor zijn populairste deunen te spelen, wat natuurlijk leuk is voor Chinezen die de melodieën herkennen. Maar wij hadden toch iets anders voor ogen. We hebben veel stukken beluisterd en daar een aantal uit geselecteerd, sommige met krankzinnige slagwerksoli. We zijn daarbij volkomen intuïtief te werk gegaan, het was een kwestie van kiezen op basis van gevoel en ervaring.

‘Vanuit hun gezichtspunt is er trouwens helemaal geen sprake van een misverstand. Dat ze optreden onder die noemer is ze onmogelijk uit te leggen. The ultimate misunderstanding? Wat bedoelt u? The ultimate understanding, dat snappen ze. Wij hebben ze natuurlijk niet uitgenodigd om ze voor aap te zetten, maar omdat ze zo goed zijn. Alleen, het levert bij ons wel vraagtekens op, een glimlach en hopelijk een opgewonden kloppend hart.’

‘Het ultieme misverstand is een mooie titel voor de avond, maar het gaat mij vooral om het thema van het festival, Ervaring en verwachting. Als componist en programmeur ben ik daar altijd mee bezig. De Amerikaanse musicoloog Leonard B. Meyer heeft in de jaren vijftig een boek geschreven, Emotion and meaning in music, dat daar helemaal over gaat. Hij legt uit hoe grote componisten emoties opwekken door de verwachting zo hoog mogelijk op te bouwen en de inlossing ervan uit te stellen of te ontwijken. In feite is het hele leven gebaseerd op ervaring en verwachting. Als je de trap op holt realiseer je het je niet, maar je verwacht dat alle treden er zijn. Als er een ontbreekt, breek je je nek.

‘Om de ideeën van Meyer om te zetten in een hoorbare ervaring voor het publiek heeft Theo Loevendie een half thema geschreven. In de foyers zitten kleine ensembles die uit verschillende culturen komen. Zij spelen dat thema en maken het zelf af. Een westerling verwacht dat een melodie die halverwege blijft steken keurig wordt afgemaakt. Maar een Indiase musicus improviseert er misschien rustig op door en maakt er een raga van. Dus in de foyers hoor je overal hetzelfde thema terugkeren, steeds anders geïnterpreteerd.’

Diepe kloof
‘Muziek heet een universele taal te zijn, maar eigenlijk heerst er tegenwoordig een Babylonische spraakverwarring. In de tijd van Mozart en Haydn hoorden de mensen: hé, vandaag haalt Haydn deze grap uit, vorige week deed hij het nog anders. Muziek was een in zichzelf besloten taal met vaststaande codes. Een componist rekte die steevast een beetje op waardoor de muziek interessant bleef. Het publiek had een verwachtingspatroon waarmee de componist kon spelen, zo kon hij met zijn luisteraars communiceren.

‘Dat bestaat nog steeds in de muziek van andere culturen, of het nou om flamenco gaat of om Indiase klassieke muziek. Daarvoor gelden duidelijke regels en voorschriften, conventies die met zorg worden nageleefd. Dan is een muzikale bedoeling begrijpelijk, de muzikale betekenis wordt overgedragen. In de wereldcultuur waarvan wij deel uitmaken is dat verloren gegaan. Bij ons mag alles, we hebben geen kompas meer. Er is veel muziekgenot, maar ook een hele hoop misverstand.

‘De Erasmus Stichting schrijft in de toelichting bij dit festival over de snel groeiende informatiestroom die daardoor steeds onoverzichtelijker wordt. Met als gevolg dat er een diepe kloof groeit tussen ervaring en verwachting. Daar zit veel waars in. Omdat er steeds meer informatie is en iedereen een eindeloze hoeveelheid ervaringen opdoet, neemt de chaos toe. Wat houd je dan nog over aan verwachtingen? Hoe meer ervaring, hoe minder verwachting, je wordt niet meer zo snel verrast.

‘Bovendien, iemand die steeds genuanceerder gaat denken vertrouwt minder op zijn eerste intuïtie. Een kind, of iemand in een primitieve cultuur, gaat nog onbevangen op zijn eigen gevoel af. Zo zag mijn dochtertje van zes tijdens de vakantie in Zuid-Europa ergens op straat een crucifixje hangen, ze zei: "Mam, dat is toch Jezus, Jezus Christus?” En, na even nadenken: "Waarom heeft die eigenlijk alleen maar scheldnamen?”

‘Naarmate je ouder wordt, word je bedachtzamer, bekijk je de dingen van verschillende kanten. We voelen die intuïtie misschien nog wel, maar we trekken hem sneller in twijfel.’

Barbaarse oorlogsmuziek
‘Bij het programmeren heb ik voortdurend geprobeerd onderscheid te maken tussen acculturatie en misverstand, tussen werkelijk onbegrip en het al dan niet moedwillig vermengen van verschillende ingrediënten. We kwamen er tenslotte op uit dat er sprake is van een misverstand als iemand een uiterlijke vorm overneemt maar niet de inhoud. Als het resultaat in een nieuwe context een totaal nieuwe betekenis krijgt.

‘Je hebt natuurlijk bewuste en onbewuste misverstanden. Als Picasso Afrikaanse maskers, rituele gebruiksvoorwerpen, uit hun context haalt en abstraheert, dan gebruikt hij ze heel bewust als inspiratiebron. Maar als een argeloze Afrikaan Picasso’s schilderijen zou zien, zou hij van zijn stoel vallen als je hem vertelde dat ze iets met zijn masker van doen hebben. Of neem de kris en de batik die een speciale betekenis hebben in de Indonesische cultuur. Die prikken wij aan de wand als versiering.

‘Theo Loevendie bracht een mooi muzikaal voorbeeld ter sprake. Hij heeft veel tijd in Turkije doorgebracht en leerde daar de muziek van de Janitsaren, het keurkorps van de vroegere sultans, kennen. Dat is woeste, barbaarse oorlogsmuziek waarop de legers door de straten marcheerden. Je oren toeteren ervan, het klinkt enorm indrukwekkend. En wat heeft Mozart daar mee gedaan? Hij heeft alleen de Turkse trom, de bekkens en de triangel overgenomen, hij heeft die muziek salonfähig gemaakt. Wij denken nog altijd bij de Turkse mars in Die Entführung aus dem Serail: ah, dat is dus Turkse muziek.

‘Als de Janitsaren in hun pakken de grote zaal van het Concertgebouw komen binnen marcheren - op zichzelf al een totaal misplaatste toestand - merk je opeens hoe groot het misverstand is. En als vervolgens het Rotterdam Young Philharmonic laat horen wat wij onder een Turkse mars verstaan, dan denk je: tjonge, wat klinkt dat suf.’

Avantgardistisch geluid
‘Loevendie heeft zelf al eens een stuk geschreven voor het Nieuw Ensemble en de virtuoze Afrikaanse djembé-drummer Adama Dramé. Het ritme is Afrikaans, opgebouwd uit ostinatofiguren, daarop soleert Dramé. Tegelijkertijd klinken de strijkers Turks-achtig, met kwarttonen in de melodie. Het is een heel rare, vanzelfsprekende mengeling geworden in de taal van Loevendie. Er klinken dus eigenlijk drie culturen door elkaar, een mooi voorbeeld van geslaagde integratie. En, vanuit het standpunt van een argeloze luisteraar, een briljant misverstand.

‘In de spiegelzaal hebben we een grote kijk- en luisterwand gebouwd met video’s, geluidsbanden en koptelefoons. Daar zijn voorbeelden van allerlei culturele misverstanden te zien en te horen. Walter Benjamin heeft eens gezegd dat veel vernieuwende kunst is geboren uit niet begrijpen. Het leuke van deze avond is, dat nu eens heel nadrukkelijk naar voren komt dat veel verrassende kunst voortkomt uit verkeerd begrepen premissen. Het Hong Kong Chinese Orchestra is daar ongetwijfeld het indrukwekkendste voorbeeld van.

‘Het is ook al een soort misverstand dat wij als Nederlands Nieuw Ensemble muziek van Chinezen spelen. Neem de suite uit Wolvendorp van Guo Wenjing, daarin probeert een Engelse tenor Chinees te zingen. Er is geen Chinees die het kan verstaan, toch is het een fantastisch stuk. Ik denk dat de leden van het orkest uit Hong Kong vreemd zullen opkijken als ze het horen, dan giechelen ze misschien net zo als wij bij hun interpretaties van westerse muziek.

‘Ik verheug me erg op de uitvoering van het stuk dat Xu Shuya speciaal voor deze gelegenheid heeft gecomponeerd, want dan spelen we samen. Het Hong Kong Chinese Orchestra en het Nieuw Ensemble brengen dan een echte integratie tot stand. Nota bene in de grote zaal van het Concertgebouw, het walhalla van het symfonieorkest dat de Chinezen ooit als voorbeeld heeft gediend.’

Peter van Amstel


Festival van Contrasten, oktober-november 1998, Concertgebouw Amsterdam © Peter van Amstel - 1998