Peters actuele website is
tetterettet.net




archief titels & intro's
 
reportages
interviews
artikelen
recensies
radioprogramma's
flyers, affiches
 
texts in English reportages
interviews
articles
 

mail naar Peter  
cv, werk, et cetera
 

 

 

Duke Ellington

21/06/1999

Als het goed klinkt, is het goed

Bach and myself write with the individual performer in mind’, merkte Edward Kennedy ‘Duke’ Ellington eens op. Bach zou een stuk gelukkiger zijn geweest als hij, net als Ellington, altijd over een ensemble met topmusici had beschikt. Maar wat betreft zijn eigen aanpak sloeg de Duke de spijker op zijn kop. Meer dan wie ook van zijn tijdgenoten wist de geniale bandleider, componist en arrangeur het potentieel in zijn orkest uit te buiten. Bovendien verhief hij het arrangeren van bestaand materiaal tot een nieuwe, typisch Amerikaanse kunstvorm. Waar hij zelf niet al te gewichtig over deed: ‘When it sounds good, it is good.’

Edward Kennedy Ellington (1899-1974) werd honderd jaar geleden in Washington D.C. geboren. Vanzelfsprekend gaat American Adventures niet aan zijn honderdste verjaardag voorbij. Trompettist en componist Wynton Marsalis, artistiek leider van het jazzinstituut Jazz at Lincoln Center in New York, speelt met zijn befaamde Lincoln Center Jazz Orchestra muziek van Ellington.

Vervolgens schuift de band aan bij het Koninklijk Concertgebouworkest voor een uitvoering van Edvard Griegs muziekdrama Peer Guint in de bewerking van Ellington en diens co-arrangeur Billy Strayhorn. Bij die gelegenheid staat Leonard Slatkin, de vaste dirigent van het National Symphony Orchestra in Washington, voor het orkest.

Het John Adams Institute nodigde Slatkin en Marsalis uit voor een gedachtenwisseling over de betekenis van jazz, volgens Marsalis ‘het perfecte symbool van democratie’. En het Filmmuseum vertoont opnamen van Ellington en zijn band, waaronder het optreden in 1958 in het Amsterdamse Concertgebouw.

Ruimte om te schitteren
Ellington studeerde vanaf zijn zevende jaar piano, hij werd een groot bewonderaar van James P. Johnson, Willie ‘The Lion’ Smith en later van Fats Waller. In 1923 verhuisde Ellington naar New York waar hij een jaar later de Washingtonians oprichtte. Vervolgens vormde hij het Duke Ellington Orchestra dat in 1930 twaalf musici telde. Door radio-concerten, grammofoonplaten en optredens in films genoten de bandleider en zijn orkest inmiddels nationale bekendheid.

Ellington was een van de vruchtbaarste twintigste-eeuwse componisten. In ruim vijftig jaar schreef meer dan tweeduizend composities, waarin hij een ongeëvenaarde variatie aan vormen toepaste. Hij putte uit de minstrel song, ragtime, Tin Pan Alley-melodieën, de blues en Amerikaanse varianten op Europese muziektraditie, en combineerde die uiteenlopende elementen tot een eigen samenhangende stijl. Zijn muziek is technisch complex maar klinkt heel direct. Ellington hield van een helderheid van expressie die hij node miste in de Amerikaanse kunstmuziek van de twintigste eeuw.

Aanvankelijk raakte hij bekend met drie minuten-songs, maar al snel begon hij muziek te schrijven voor alle soorten gelegenheden, van theater tot nachtclub, van concertzaal tot kathedraal. Met de manier waarop Ellington de blues schreef introduceerde hij nieuwe opvattingen over vorm, samenklank en melodie, hij werd de meester van de romatische ballad. En steevast bood hij de grote solisten in zijn orkest ruimte om te schitteren.

Nieuw vakmanschap
In de vroege jaren veertig toerde het Duke Ellington Orchestra uitgebreid door de Verenigde Staten en Europa. In 1943 luidde Ellington met de première van zijn bijna symfonische, 48 minuten durende meesterwerk Black, brown and beige een serie concerten in Carnegie Hall in. Tot eind 1948 presenteerde hij daar ieder jaar een nieuwe grote compositie.

Steeds vaker ging de band op buitenlandse tournee. Tussen 1962 en 1971 reisde Ellington met zijn orkest jaarlijks naar Europa, in 1963 naar het Midden Oosten en India, de daaropvolgende jaren naar Japan, West-Afrika, Australië, Zuid-Amerika en de Sovjet-Unie. Zijn reiservaringen dienden de bandleider als inspiratie voor nieuwe stukken, te horen aan de vele werken waarin mensen, plaatsen en treinen figureren. En aan muziek met oosterse muzikale elementen zoals Chinoiserie en de Far East suite.

Behalve een begenadigd componist was Ellington een meester in het arrangeren. Die kunst ging hand in hand met de ontwikkeling van jazz, daarmee begon de Amerikaanse muziek zich wezenlijk onderscheiden van de Europese. Muziekvorser en Ellington-expert Andrew Homzy legt uit: ‘Dit is iets dat je echt niet had in Europa. Ja, bij gelegenheid maakte iemand daar wel eens een arrangement van andermans muziek, maar zoals dat in Amerika werd aangepakt, dat was echt iets nieuws.

‘Het bood eindeloos veel mogelijkheden. Je kon iets doen met het tempo, er konden introducties of tussenspelen worden toegevoegd, er kon ruimte worden gemaakt voor solo’s. Het vroeg om een compleet nieuw vakmanschap en de muziek die dat opleverde is een aparte kunstcategorie geworden.’

Kleurbereik
Vrijwel vanaf het begin van zijn carrière, midden jaren twintig, werkte Ellington aan allerlei soorten arrangementen. Hij voelde precies aan hoeveel vrijheid hij zich daarbij kon permitteren. Hij had gemerkt dat zijn luisteraars het enthousiast werden bij verrassende varianten op muziek die zij al kenden.

Ze hielden van fanfares en plotselinge solo’s, van grappige effecten met dempers en speelse veranderingen van het metrum. In jazz kon je toevoegen en weglaten wat je wilde, en Ellington deed dat met verve. Hij maakte gebruik van alles wat hij tegenkwam op zijn eigen, unieke manier. Dat bevredigde tegelijkertijd zijn onbedwingbare drang tot vernieuwen.

Toen Ellington omstreeks 1960 het plan opvatte Peer Gynt te herscheppen, had hij al honderden arrangementen geschreven van muziek van anderen en op basis van oud, eigen materiaal. Hij werkte inmiddels al twintig jaar samen met zijn co-arrangeur Billy Strayhorn.

Daar kwam bij dat de belangrijkste musici in zijn ensemble hem al die tijd trouw waren gebleven, zodat het orkest was uitgegroeid tot een van de beste in die tijd. Met zijn musici had Ellington zo’n omvangrijk kleurbereik gecreëerd, dat het publiek met ontzag luisterde naar de eindeloze toonschakering die uit het ensemble van minder dan twintig man opklonken.

Noorwegen
De omstandigheden waren dus ideaal voor het uitvoeren van een ambitieus plan, het herinterpreteren van de muziek van de grote Noorse componist Edvard Grieg (1843-1907). Ellington maakte er een echt jazz stuk van, zonder de lyrische atmosfeer van het oorspronkelijke werk geweld aan te doen. Ellingtons Peer Gynt is een uiterst doordacht, subliem georkestreerd, swingend hoogtepunt in zijn carrière.

In Noorwegen mocht de plaatopname een tijd lang niet worden uitgebracht, maar Grieg zelf had ongetwijfeld graag lang genoeg geleefd om deze bewerking te kunnen horen.

Peter van Amstel


American Adventures, juni-juli 1999, Amsterdam © Peter van Amstel - 1999