Peters actuele website is
tetterettet.net




archief titels & intro's
 
reportages
interviews
artikelen
recensies
radioprogramma's
flyers, affiches
 
texts in English reportages
interviews
articles
 

mail naar Peter  
cv, werk, et cetera
 

 

 

Moskou, St.-Petersburg en de rest van Rusland

15/01/2008

Honderd componisten en hun werk

Toen in de tweede helft van de jaren tachtig perestrojka (herstructurering) en glasnost (openheid) de ineenstorting van de Sovjet-Unie inluidden, kwam er langzaam maar zeker weer een vrije uitwisseling van informatie en ideeën met het Westen op gang. Met de val van de Berlijnse muur in 1989 was de laatste fysieke barrière tussen Oost en West geslecht, en gretig stortten musici, componisten en musicologen uit beide werelden zich op elkaars repertoire. In de ravage die vijftig jaar communistisch regime in de republieken teweeg had gebracht, stonden tenminste nog conservatoria en componistenbonden, ensembles en orkesten overeind. Met de geachte vertegenwoordigers van die instellingen haalde Gaudeamus met succes de contacten aan.

Eerder al, eind jaren tachtig, was de basis daarvoor gelegd door medewerkers van Gaudeamus die een bezoek brachten aan vertegenwoordigers en leden van de componistenbonden in de Sovjet-Unie. Een van de leidende figuren daar, verbonden aan de compositieafdeling van het Tsjaikovski Conservatorium in Moskou, aanvaardde graag de uitnodiging voor een tegenbezoek, sindsdien bezocht hij diverse malen de jaarlijkse Internationale Gaudeamus Muziekweek, vergezeld door enkele collegae componisten.

De Russen waren toeschietelijk, zij wisten dat ze via Gaudeamus niet alleen toegang tot Nederland, maar tot de hele westerse nieuwe muziek-wereld konden krijgen. In Nederland was inmiddels duidelijk dat er ook achter het IJzeren Gordijn buitengewoon interessante ontwikkelingen hadden plaatsgevonden, zoals de bezoekers van het Holland Festival al in 1989 konden horen. Onder de noemer Muziek uit de Sovjet-Unie klonk daar onder meer de verpletterende muziek van de Galina Oestvolskaja en Sofia Goebaidoelina. De belangstelling voor de uitwisseling van muziek en het kennismaken met componisten was wederzijds.

Days of Dutch Culture
Het eerste substantiële project met Nederlandse muziek in Rusland kwam in 1994 tot in samenwerking met het Tsjaikovski Conservatorium in Moskou. De leiding van het instituut wilde de vrijheid, blijheid en veelkleurigheid in het Nederlandse componeren laten horen, daarom werd nadrukkelijk De Volharding uitgenodigd. Onder de noemer Vrijheid of Engagement kwamen compositorische, muzikale en musicologische kwesties aan de orde in workshops en discussies, lezingen en demonstraties. Dat beviel beide partijen uitstekend, de publieke belangstelling was groot, maar de contactpersoon van het Tsjaikovski Conservatorium wilde de Nederlandse activiteiten vooral beperken tot zijn eigen instituut. De Nederlanders daarentegen wilden heel Rusland veroveren.

Nadat een groep Russische musicologen, vertegenwoordigers van organisaties, componisten en musici, een tegenbezoek aan Nederland had afgelegd, werd besloten in 1996 de Peter de Grote manifestatie op te luisteren met Nederlandse bijdragen, ditmaal niet alleen in Moskou maar ook in St.-Petersburg. Bovendien ook niet alleen met muziek, maar met alle soorten uitingen van Nederlandse kunst. Een imposante stoet Nederlanders reisde daarvoor naar Rusland, onder wie prins Willem Alexander die de manifestatie opende, de toenmalige ministerpresident Wim Kok en zijn staatssecretaris voor cultuur Aad Nuis.

Toen St.-Petersburg in 2003 driehonderd jaar bestond werd de formule herhaald, nu op initiatief van het internationale culturele-activiteitenbureau SICA, en onder de naam Days of Dutch Culture. Ditmaal was ook de Dutch Jazz Connection bij de organisatie betrokken, voor het eerst vertrok een grote afvaardiging jazz- en improviserende musici naar Rusland. Het Willem Breuker Kollektief was van de partij, het Ig Henneman Kwartet, het Yuri Honing Trio, en nog eens zes solisten en groepen. Zij zetten het jubileumfeest in St.-Petersburg luister bij met 23 optredens.

Er was de mee-organiserende, en in die tijd nog stevig mee-financierende instellingen Gaudeamus en Dutch Jazz Connection natuurlijk veel aan gelegen te achterhalen welke muziek geschikt was voor deze en voor volgende projecten. Gelukkig hadden de Russen daar zelf ook ideeën over, mede dankzij Dmitri Oechov. Deze musicoloog en radiomaker verzorgde destijds wekelijks acht radioprogramma's over hedendaagse gecomponeerde muziek en jazz. De radiostations waarvoor hij werkte hadden ook in de Sovjet-periode toegang tot westerse muziek, daardoor kende Oechov ook Nederlandse jazzmusici en componisten. Toen de Nederlanders eenmaal zelf naar Moskou kwamen, nodigde de radiomaker hen steevast uit voor een optreden in een van zijn shows. Zo klonk hun muziek tot in alle uithoeken van het land.

Apollinisch uurwerk
De concerten sloegen aan, in Moskou raakten steevast alle driehonderd stoelen in de Rachmaninovzaal bezet, nergens ging een concert onopgemerkt voorbij. Voor de Russische concertbezoekers was de nieuwe muziek uit Nederland een dankbaar onderwerp voor stevige discussies na afloop. De reacties, positief of negatief, waren hevig. Een enkele keer verliet een luisteraars onder het luidruchtig uiten van krachttermen voortijdig de zaal.

De bijval overheerste, en na Moskou en St.-Petersburg volgden uitvoeringen in Jekaterinenburg, Nizjni Novgorod en Kazan, en in steden overal in Rusland. Voorlopig hoogtepunt was het festival World Cultural Capitals - The Hague in mei 2006, een groot evenement in het enorme Moskouse muziekpaleis Dom Moeziki, Huis van de Muziek.

Den Haag was in 2006 weliswaar geen officiële culturele hoofdstad van Europa of de wereld, maar voor de Russen was de hoofdstad van Zuid-Holland in cultureel opzicht aantrekkelijk genoeg. Den Haag verzorgde een tentoonstelling over de stad in de foyer van de Dom Moeziki, het in Den Haag gevestigde Schönberg Kwartet speelde er Ketting en Andriessen. De Nederlanders brachten dit evenement onder in de reeks Days of Dutch Culture, na de 2003-aflevering in St.-Petersburg ook al in 2004 gepresenteerd in Nizjni Novgorod. Maar ditmaal met naast de expositie vrijwel uitsluitend hedendaagse gecomponeerde en geïmproviseerde muziek.

Om de Nederlandse nieuwe muziek extra inzichtelijk en begrijpelijk te maken, verschenen ruim vooraf aan het festival Russische vertalingen van The essential guide to Dutch music: 100 composers and their work van Jolanda van der Klis, en van Het Apollinisch uurwerk van Louis Andriessen en Elmer Schönberger. Dat leverde veel extra aandacht op in Russische kranten, tijdschriften en radioprogramma's, en daardoor publiek bij de concerten.

In de zeventienhonderd stoelen tellende grote zaal speelde Leo van Doeselaar op het enorme orgel Sweelinck en Wagemans, waarna hij een tour maakte langs Russische kerken. Dirigent René Gulikers leidde het State Academy Symphony Orchestra of Russia bij de uitvoering van Diderik Wagenaars Tango voor orkest, Jacob ter Veldhuis' Rainbow Concerto voor cello en orkest, en Peter-Jan Wagemans' Zamar's dream. Het Moscow Contemporary Music Ensemble nam zes Nederlandse stukken voor zijn rekening, waaronder een kameropera van Calliope Tsoupaki. Het trio Bennink-Borstlap-Glerum bracht de Moskouers op de hoogte van de impro-stand van zaken in Nederland, Benjamin Hermans opgewekt swingende New Cool Collective verzorgde de klap op de vuurpijl. Net als organist Van Doeselaar gingen de jazzmusici daarna nog verder op reis, in hun geval naar St.-Petersburg en Omsk.

Russen spelen Nederlanders
Buiten dergelijke grote evenementen om is er een vrijwel continue stroom van Nederlandse muziek en musici richting Rusland. De Russen spelen onze muziek graag, het Moscow Contemporary Music Ensemble bijvoorbeeld heeft werk van maar liefst 34 Nederlandse componisten op het repertoire. Meer dan eens ging dit ensemble op tournee door heel Rusland met uitsluitend Nederlandse stukken op de speellijst, in gezelschap van Jan Vriend of Roderik de Man. Het grote, jaarlijkse Sacharov Festival in Nizjni Novgorod heeft al een paar keer Nederlandse gecomponeerde muziek en jazz geprogrammeerd en wil meer: voor 2008 staat daar een Nederland-special op stapel.

Langzamerhand kwamen ook de financiële verhoudingen in balans, volgens het principe: de afnemer betaalt en Nederland ondersteunt. De belangstelling werd er niet minder door, de Russen hebben best iets over voor onze nieuwe Nederlandse muziek.

© Peter van Amstel - 2008