Peters actuele website is
tetterettet.net




archief titels & intro's
 
reportages
interviews
artikelen
recensies
radioprogramma's
flyers, affiches
 
texts in English reportages
interviews
articles
 

mail naar Peter  
cv, werk, et cetera
 

 

 

Sofia Muziekweken 2007

15/01/2008

Kom naar de muziek luisteren, niet om de ster te zien

Op de helblauw gesausde achtergevel van het Nationaal Museum voor Natuurlijke Historie te Sofia staat in wit en donkerblauw, in grote en kleine letters geschreven: "Zoals de koelte ’s nachts langs lelies, en langs rozen", en de rest van Jan Hanlo's gedicht Zo meen ik dat ook jij bent. Het doet een warme, speciale band met Bulgarije vermoeden, maar Nederlands is niet de enige vreemde taal op Bulgaarse muren. Vooruitlopend op de toetreding tot de Europese Unie adopteerden negen lidstaten een muur in Sofia, om daarop een gedicht in de eigen landstaal te tonen. Nederland, bedenker van het project, realiseerde in 2004 als eerste dit idee op een prominente plaats in het oude centrum van de stad. Nu Bulgarije sinds 1 januari 2007 bij de EU hoort, haalt Nederland de banden verder aan met een hele reeks culturele activiteiten.

Onder het motto BG-NL: Een Culturele Viering trad in maart de Nederlandse saxofoniste Candy Dulfer met de vrouwenband C.O.E.D. op in Sofia in de grootste zaal van zuidoost Europa. Twee weken later stond het Nederlands Danstheater in dezelfde zaal. In juni was de beurt aan percussioniste Tatiana Koleva en saxofonist Rutger van Otterloo, hun concerten en workshops maakten tevens deel uit van de jaarlijks terugkerende Sofia Muziekweken. Zij speelden in heel wat intiemere gelegenheden, deze Nederlandse bijdrage was wat bescheidener van aard maar wel in hoge mate avontuurlijk. Precies wat festivalprogrammeur Momchil Georgiev nodig had om zijn Muziekweken, inmiddels toe aan de 38ste aflevering, eens wat op te frissen.

Sofia Muziekweken
Het grootste auditorium van zuidoost Europa telt 3880 stoelen en is een van de dertien zalen in het Cultuurpaleis, een kolossaal complex uit de communistische tijd die duurde van 1944 tot 1989. De achterstand die de Volksrepubliek Bulgarije in deze 45 jaar opliep is nog lang niet ingehaald, maar de behoefte aan vooruitgang bij de Bulgaren is groot, in elk geval in Sofia. Net als de nieuwsgierigheid ook naar kunst op hoog niveau, zelfs naar moderne dans. De voorstelling van het NDT, met werk van Jiri Kylian en huischoreografen Paul Lightfoot en Sol León, trok in de hoofdstad meer dan drieduizend bezoekers, ook de tour die volgde was een groot succes. De nieuwe muziek uit Nederland bracht voorlopig wat minder mensen op de been.

Tatiana Koleva, de Nederlandse slagwerkster van Bulgaarse afkomst, specialiste op de marimba, zou in eerste instantie een concert spelen met het Cascais-Oeiras Kamerorkest uit Portugal en een masterclass verzorgen voor percussionisten. Maar van het een kwam het ander. Programmasamensteller Georgiev benoemde Koleva tot artist in residence van de Muziekweken. Er kwam een workshop voor componisten bij. Saxofonist Rutger van Otterloo, met wie Koleva een saxofoon-slagwerkduo vormt, werd uitgenodigd voor een concert met werk van vooral Nederlandse componisten. Intussen organiseerde de in 2006 aan het Rotterdams Conservatorium afgestudeerde componist Peter Dundakov een concert met Nederlandse muziek voor Bulgaarse koren en enkele instrumentalisten - onder wie opnieuw Tatiana Koleva. Van Otterloo en Dimitar Bodurov, een van de in Rotterdam afgestudeerde componisten, werden tenslotte als piano-saxofoon-improvisatieduo toegevoegd aan het programma van de Sofia Muziekweken.

Reeksen allegro's, moderato's en non troppo's uit lang voorbije eeuwen vullen de bladzijden van het festivalboek, met foto's van deftige heren en bevallige dames uit ensembles, koren en orkesten, veelal afkomstig uit Bulgarije zelf. Sofia Gubaidulina's Sieben Worte uit 1982 is een van de weinige recente stukken. Het eerste optreden ooit in Bulgarije van een Ierse harpiste, Janet Harbison met traditionals, psalmen en eigen werk, mocht voor de Bulgaren een verrassing heten. Maar het valt niet te ontkennen: de programma-onderdelen van werkelijk moderne snit kwamen uit Nederland.

woensdag
De beste concertzaal van Sofia heet Bulgarije Concertzaal, daar speelde Tatiana Koleva op 5 juni 2007 als soliste met het Portugese kamerorkest Cascais-Oeiras. Nu, ruim een week later, staat zij met Rutger van Otterloo op het podium van de kleine of kamermuziekzaal in hetzelfde pand. Van de ruim tweehonderd stoelen is iets minder dan de helft bezet. Een bejaarde dame met zachtoranje kapsel blijft na de pauze weg, alle anderen tonen zich onder de indruk van de muziek uit Nederland. Daaronder het virtuoze solostuk < ‘ Poco espr. dat Mayke Nas schreef voor rietblazer David Kweksilber, nu onberispelijk gespeeld door Van Otterloo op sopraansaxofoon; de indrukwekkende slagwerksolo Dithyrambos van Calliope Tsoupaki, geschreven voor Koleva; Linea, een fonkelnieuw stuk van Ron Ford voor het duo Koleva & Van Otterloo. Na de pauze klinken onder meer een wondermooie bewerking van Bill Evans' Peace Piece en het overrompelend agressieve Grab It! van Jacob ter Veldhuis in de versie voor saxofoon en drums. De luisteraars konden vooraf nauwelijks weten wat ze te wachten stond, te oordelen naar hun applaus en de prettig koortsachtige sfeer beleven zij de avond van hun leven.

"Voor mij heeft spelen in Bulgarije een speciale betekenis", zegt Tatiana Koleva na afloop, "ik wil absoluut een bijdrage leveren aan de muzikale ontwikkelingen hier. Deze muziek hebben ze hier waarschijnlijk nog nooit gehoord." Koleva werd geboren in Varna, studeerde muziek in Sofia, Rotterdam en Den Haag. In Nederland staat zij inmiddels bekend als top-percussioniste, ook in Duitsland en Frankrijk sleepte zij prestigieuze muziekprijzen in de wacht. Vrouwenkwartet Electra en het duo met Van Otterloo zijn haar vaste combinaties, als soliste speelt zij met toonaangevende nieuwe-muziekensembles overal ter wereld. Ook in Bulgarije verdiende zij haar sporen, al in 1988 kreeg Koleva de Grote Prijs in de Svetoslav Obretenov Nationale Bulgaarse Competitie, in 1998 nomineerde de Bulgaarse Nationale Radio haar voor de eretitel Musicus van het Jaar. Kennis, kunde en ervaring die zij opdeed tijdens haar studies en optredens geeft Koleva graag door aan de musici en componisten, studenten en luisteraars in haar geboorteland, waar gebrek is aan fatsoenlijke instrumenten en de muziekstandaards van hout en ijzer zijn.

donderdag
Voor vanmiddag staat eigenlijk het vervolg van de componistenworkshop op het programma, en voor de avond een extra gastoptreden van Van Otterloo, buiten het festival om, in een jazzclub aan de Vasil Levski Boulevard. Maar de workshop is op verzoek van de deelnemers een dag doorgeschoven en het jazzconcert blijkt afgelast. Een mooi moment om eens uit te zoeken wat precies de betrokkenheid en bijdrage zijn van de ambassade in Sofia aan het BG-NL-project. Public Diplomacy en Press and Cultural Affairs zijn volgens het visitekaartje de verantwoordelijkheden van Diana Zapryanova bij de Ambassade van het Koninkrijk der Nederlanden. Zij bereidde het complete BG-NL-programma voor, zij bewaakt nauwlettend de voortgang ervan en wil met alle genoegen tekst en uitleg geven. Zolang zij maar niet letterlijk wordt geciteerd, want officieel woordvoerster is Zapryanova niet.

De presentaties van Nederlandse kunst en cultuur tijdens dit jaar van de Bulgaarse toetreding tot de EU zijn bij lange na niet de eerste Nederlandse culturele activiteiten in Bulgarije. Succesvolle samenwerkingsprojecten bijvoorbeeld van het Nederlandse Introdans en het Bulgaars Nationaal Ballet in de afgelopen jaren waren de aanleiding voor het uitnodigen van het Nederlands Dans Theater nu. Jaarlijks vragen Nederlandse musici, beeldend kunstenaars, theatergezelschappen en schrijvers steun bij de ambassade voor het uitvoeren of tonen van hun werk in Bulgarije. De ambassade adviseert de aanvragers bij het verwerven van subsidies in Nederland, maar kan ook zelf een bescheiden budget besteden aan interessante initiatieven. De Bulgaarse rijksoverheid ondersteunt alleen presentaties van Bulgaarse kunst en cultuur. Dankzij de minister van cultuur, die als acteur nog regelmatig op de planken staat, gaat er wel veel geld naar het opknappen van theaters en concertzalen. Plaatselijke overheden stellen geen geld, maar wel theaters, zalen of expositieruimtes beschikbaar voor Nederlandse activiteiten. Al het overige moet worden opgebracht door de organiserende instanties, door Nederlandse fondsen en de ambassade.

Om de Bulgaarse toetreding tot de EU te vieren, waren extra middelen beschikbaar uit de HGIS-gelden. Dat maakte het mogelijk het Nederlands Dans Theater uit te nodigen, C.O.E.D en Candy Dulfer, de latin-band van Lucas van Merwijk met zangeres Izaline Calister. Haar collega Denise Jannah opende in augustus met het Orkest van de Bulgaarse Nationale Omroep het Bansko Jazz Festival. Dit jaar was er eens flink veel geld voor prachtige toonbeelden van Nederlandse cultuur, die ook nog eens aantrekkelijk zijn voor een groot publiek. Wel jammer dat er in de oorspronkelijke opzet geen aandacht was voor eigentijdse, wat moeilijker toegankelijke muzikale bijdragen uit de lage landen. Op initiatief van Koleva en dankzij steun van Gaudeamus en het Fonds voor de Amateurkunst en Podiumkunsten (FAPK) klonk die nieuwe muziek uiteindelijk toch.

vrijdag
Zo druk bezocht als Koleva's percussieworkshops waren in de vorige week, zo spaarzaam is de deelname aan de componistenworkshop die vandaag wel doorgaat. Hij vindt plaats in de sociëteitsruimte van de Unie van Bulgaarse Componisten. Comfortabele rode fauteuiltjes langs de wanden, een ongeregeld stapeltje cd's naast een moderne geluidsinstallatie, een glazenkastje maar geen drank. Drie componisten melden zich, zij laten zich door de Nederlanders adviseren over het schrijven voor saxofoon en slagwerk. Aan bondige aanwijzingen hebben zij genoeg, dus binnen drie kwartier staat iedereen weer op straat. Wat zeker niet het einde van de gedachtenwisselingen betekent, bij concerten en in het café komen Bulgaren en Nederlanders elkaar voortdurend tegen.

Later in de middag staan Koleva en een collega-percussionist achter het slagwerk, naast twee Bulgaren met cello en contrabas, in een riante oefenruimte van het Philip Koutev Nationaal Folklore Ensemble. Ook het voltallige vrouwenkoor van dit ensemble is aanwezig, onder leiding van dirigent Georgi Genov repeteren zij nieuwe stukken van drie in Rotterdam afgestudeerde componisten. Er klinken messcherpe stemmen die snijdende dissonanten zingen, arrangementen op basis van Bulgaarse zangtradities. De Rotterdamse componisten gebruikten dit stemgeluid als klankmateriaal, als een bijzonder instrument. Dat is voor deze zangeressen die geen noten kunnen lezen wel even wennen, maar het resultaat mag er zijn. Voor het concert op zaterdagavond in de grote Bulgarije Concertzaal staat nog een tweede koor op het programma, uit de provincie en met aanzienlijk jongere meisjes die wel noten lezen.

Vanavond spelen Van Otterloo en pianist Dimitar Bodurov een ingelast concert met geïmproviseerde muziek in het Nationaal Museum. De opkomst is gering, de festivalorganisatie heeft voor deze avond nauwelijks reclame gemaakt. Maar wie er is toont zich weer blij verrast.

zaterdag
Een televisie-reportagewagen onttrekt de ingang van de concertzaal aan het zicht, de nationale Bulgaarse omroep maakt opnamen van de twee vrouwenkoren die naast de gebruikelijke gearrangeerde Bulgaarse volkmuziek ook nieuwe Nederlandse stukken zullen zingen. Tegen de achtergrond van een kolossaal pijporgel en gestoken in kleurige klederdrachten uit verschillende regio's kwijten de zangeressen zich dapper van hun ongebruikelijke taak. De Nederlandse componist Paul van Brugge treedt zelf op als declamator van de Shakespeare teksten die hem tot inspiratie dienden voor een stuk met koor en piano. In de andere Nederlandse stukken komen slagwerk, cello en contrabas in verschillende combinaties aan bod. Er zijn verrassende momenten maar tot muzikale hoogtepunten komt het niet.

Het idee voor deze combinaties was van componist Peter Dundakov, Bulgaar van geboorte en afgestudeerd aan het Rotterdams Conservatorium bij Van Brugge. Dundakov benaderde de programmeur van de Muziekweken, Georgiev reageerde enthousiast en Dundakov haalde enkele van zijn toenmalige studiegenoten en zijn vroegere docent over een stuk te schrijven. Een kleine week voor het concert zochten de componisten de koren op om ter plaatse de puntjes op de i te zetten. Pas toen bleek dat zij nauwelijks tegen hun opdracht waren opgewassen. Twee van de composities waren totaal onzingbaar voor ze, waaronder die van Van Brugge. Hij zag zich genoodzaakt zijn stuk terug te trekken, maar verzon ter plekke een oplossing om niet het hele programma in het water te laten vallen. Zelf figureerde hij als declamator in plaats van de oorspronkelijk voorgeschreven sopraan.

Dankzij de aantrekkingskracht van het Koutev koor en de Bulgaarse televisie zullen honderdduizenden Bulgaren kennis nemen van dit gedurfde experiment, dat helaas niet de interessantste Nederlandse bijdrage aan het festival was.

zondag
Het festival duurt nog een week, maar de Nederlandse bijdragen zijn achter de rug. Vroeg in de avond, in de rumoerige lobby van Grand Hotel Bulgaria, vertelt Momchil Georgiev over zijn taken, plannen en ambities. Deze muziekjournalist en radiomaker bij de nationale radio, musicus en organisator was tien jaar lang bestuurslid van de Sofia Muziekweken voordat hij, nu ruim een jaar geleden, de programmasamensteller van het festival werd. Georgiev's voorganger ging op 77-jarige leeftijd met pensioen, "vooral vanwege de moeizame financiering van het festival, de eeuwigdurende spanning tussen nationale en plaatselijke overheden". Het bijeenbrengen van subsidies behoort nu ook tot Georgiev's taken, dus wil hij de Sofia Muziekweken aantrekkelijker maken voor overheden en sponsors, voor adverteerders en publiek. “Dat betekent beter zichtbaar worden, meer promotie en het vinden van nieuwe wegen naar een interessante en vernieuwende programmering.”

Die vernieuwende programmering kan bijvoorbeeld bestaan uit het uitnodigen van Bulgaarse musici die in het buitenland wonen, het brengen van musici en ensembles die niet eerder in Bulgarije te horen waren, het programmeren van onbekende muziek uit het buitenland, het maken van prikkelende combinaties. Daarmee maakte Georgiev meteen al een voorzichtige start. Zo bracht het kamerorkest uit Portugal het Concierto Barocco van de Bulgaarse componist Gheorghi Arnaoudov in première. Ook de muziek van Portugese componisten was ongetwijfeld nieuw voor veel Bulgaarse luisteraars, net als die van Sofia Gubaidulina en van de Ierse harpiste. Georgiev: "Ik heb ook, voor het eerst in Bulgarije, een heel kleurrijk, informatief parallelprogramma aan het festival toegevoegd, met workshops en seminars. De onderwerpen lopen uiteen van muziek en multimedia tot de dagelijkse werkzaamheden van een orkest. We hebben een symposium, boekpresentaties en tentoonstellingen; het kan vanalles zijn, als het maar op de een of andere manier met muziek te maken heeft.

"Het was een hele uitdaging dit programma te organiseren met een artist in residence die een concert speelde met een orkest, met haar eigen duo, met de Bulgaarse koren zoals gisteravond, en die ook nog eens workshops leidde. Tatiana heeft een wereldwijde reputatie, ze kan verschillende muziekstijlen en -genres combineren, en daar ook nog eens alles over uitleggen. Slagwerk en saxofoons zijn voor iedere componist hier exotische instrumenten, zij schrijven bij voorkeur muziek voor gebruikelijke ensembles of symfonieorkest. De workshop was bedoeld om uit de dagen. Als één componist zich uitgedaagd voelt ben ik al tevreden, twee zou fantastisch zijn.

"Voor de Bulgaarse koren was het werken met moderne componisten een compleet nieuwe ervaring. Het resultaat was dan misschien niet zo fantastisch als we hadden gehoopt, maar het was acceptabel. En het betekende een uiterst belangrijke ervaring voor de dirigenten en de zangeressen, het publiek en de pers, want de meesten van hen houden niet van moderne muziek. Ze hebben nooit de kans gehad er veel van te horen; als dit festival geen nieuwe muziek presenteert, doet niemand het in Bulgarije. We moeten de mensen opvoeden door ze premières te geven en eigentijdse muziek. De Sofia Muziekweken is geen festival rond grote sterren, het gaat over muziek. Mensen moeten komen om naar de muziek te luisteren, niet om een ster te zien."

© Peter van Amstel - 2008